Uzależnienie to choroba oparta na wielu czynnikach, nie stanowi problemu samo w sobie, jest to wypadkowa trudności z jakimi człowiek mierzy się przez swoje życie, a używki stały się ich „rozwiązaniem”. Zatem, nie wystarczy odstawić używki, by zaprzestać nałogowych zachowań, jest to proces bardziej złożony. Aby przetrwać w środowisku pełnym zagrożeń, uzależniony wytworzył sobie tarcze obronne, których zadaniem jest stworzenie nierealnego obrazu siebie oraz swojego używania na tle choroby uzależnienia, te tarcze to mechanizmy uzależnienia.
Na czym polegają mechanizmy uzależnienia? Wyróżniamy ich 3 rodzaje:
- Mechanizm Nałogowego Regulowania uczuć
- Mechanizm Iluzji i Zaprzeczeń
- Mechanizm Rozdwojonego „Ja”
Mechanizm Nałogowego Regulowania Uczuć
Odpowiedzialny jest za odczuwanie pragnienia sięgnięcia po używkę lub czynność, w celu wprowadzenia się w konkretny stan emocjonalny. Początkowo wywołuje różnorodne efekty, prowadzi do regulacji nieprzyjemnych uczuć, bądź wzmacniania tych przyjemnych, jednak po pewnym czasie odczuwanie emocji jest silnie zaburzone i wyróżnia się jedynie dwa stany: dobrze i źle. Osoba uzależniona traktuje to jako sposób na radzenie sobie z silnym, najczęściej nieprzyjemnym napięciem.
Mechanizm Iluzji i Zaprzeczeń
Tworzy fałszywy obraz i zakrzywione poczucie świadomości na temat problemu uzależnienia danej osoby, przybiera on różne formy, m.in.:
Zaprzeczanie:
Negowanie nadużywania/bycia uzależnionym przed sobą i przed innymi. Słysząc komunikaty od innych sugerujące o byciu uzależnionym, osoba może reagować złością czy irytacją.
Minimalizacja:
Umniejszanie wagi problemu i przedstawianie uzależnienia w taki sposób, który ma uzasadnić, że nie stanowi to problemu.
Racjonalizacja:
Posługiwanie się hipotetycznie racjonalnymi argumentami, które mają uzasadnić i usprawiedliwić zażycie.
Obwinianie:
Przypisywanie innym, losowi winy i odpowiedzialności za swoje uzależnienie, negując tym samym własną odpowiedzialność.
Odwracanie uwagi:
Zmienianie tematu, uciekanie od myśli o problemie czy też skupianie się na fantazyjnym budowaniu obrazu siebie .
Marzeniowe planowanie:
Wyobrażanie sobie działań mających na celu kontrolę rzeczywistych wydarzeń, bez podejmowania czynności w realu, które rozwiązałyby źródło własnego problemu.
Intelektualizacja;
Wyjaśnianie faktu zażywania intelektualnymi, filozoficznymi argumentami, sięgając nieraz do teorii, statystyk, badań.
Mechanizm Rozdwojonego „Ja”
Zadaniem tego mechanizmu jest wytworzenie dwóch odmiennych osobowości u osoby uzależnionej, nietrzeźwej i trzeźwej. Nietrzeźwa pozornie przejawia się poczuciem mocy, zadowolenia, odwagi, trzeźwa natomiast, po zaprzestaniu działania środków czy czynności, przejawia obniżony nastrój, poczucie bezsensu czy wyrzuty sumienia, co z kolei może być bodźcem do poprawy samopoczucia poprzez używki.
Za sprawą powyższych mechanizmów każdorazowe zażywanie substancji psychoaktywnych lub dokonywanie czynności uzależniających staje się dla chorego przymusem, a nie wyborem.
Jak sobie radzić z mechanizmami?
Zadaniem terapii uzależnień jest rozbrojenie tych mechanizmów i pomoc w rozwiązaniu problemów, które doprowadziły do nałogu. Terapia skupia się na rozwijaniu świadomości, dzięki czemu pacjent może zobaczyć zniekształcenia w swoim myśleniu i zacząć je kwestionować, a także budować nowy, zdrowy obraz siebie.